Qusarın Əniq kəndində, Qusarçayın sağ sahilində, dəniz səviyyəsindən 1100 metr yüksəklikdə yerləşən Əniq qalası vaxtilə bölgənin ən mühüm müdafiə istehkamlarından biri olub. Təbii uçurumlarla qorunan hündür təpədə salınan qala Salavat dağ keçidinə nəzarət edən strateji mövqedə yerləşib.
Əniq qalasının ən böyük sirri isə onun əslində neçə əsr əvvəl inşa edildiyidir. Mədəni İrs Xidməti abidəni XIII əsrə aid edir. Lakin arxeoloji tapıntılar və digər tarixi məlumatlar qalanın daha qədim olduğunu, hətta IX əsrdən mövcud ola biləcəyini göstərir.
XIV əsrə aid gürcü "Xronoqraf"ında qala ilə bağlı məlumatlar onun 1288-ci ildə dağıdıldığını ehtimal etməyə əsas verir. Əgər bu tarix doğrudursa, Əniq qalası əsrlər əvvəl böyük dağıntı ilə üzləşib.
Vaxtilə güclü müdafiə qurğusu olan qaladan bu gün cəmi iki əsas fraqment qalıb. Onlardan biri 15–16 metr uzunluğunda, hündürlüyü 9,3 metrə çatan qala divarıdır. Digəri isə qala darvazasının künc bürcüdür. Təxminən 6 metr diametrə malik bürc və 2 metr qalınlığında divarlar istehkamın bir vaxtlar nə qədər möhkəm olduğunu göstərir.
Qalanın ərazisində aparılan araşdırmalar zamanı IX–XIV əsrlərə aid şirli saxsı qab qalıqları da aşkarlanıb. Tarixi mənbələrdə isə Əniq qalasının iki darvazası, gizli yeraltı yolu və su kəmərinin olduğu barədə məlumatlara rast gəlinir.
Bu gün Əniq qalasına baxanda böyük bir istehkamdan çox, dağ yamacında qalan bir neçə qədim divar fraqmenti görünür. Lakin həmin daşlar əsrlər əvvəl Qafqazın mühüm dağ keçidlərindən birinə nəzarət edən qalanın izlərini yaşadır.
Bəlkə də Əniq qalasının ən böyük sirri elə budur: əsrlər keçib, qala dağılıb, amma onun nə vaxt və necə yarandığı barədə suallar hələ də tam cavabını tapmayıb.
