Şimal bölgəsi əsasən dağlıq relyefi, çoxsaylı çayları və yağışlı hava şəraiti ilə tanınır. Bu xüsusiyyətlər regionda sel və daşqın riskini daim aktual saxlayır. Güclü yağışlardan sonra çaylarda suyun səviyyəsinin sürətlə artması isə körpülərin dağılmasına, kəndlər və yaşayış məntəqələri arasında əlaqənin kəsilməsinə səbəb ola bilir. Belə bir şəraitdə insanların təhlükəsizliyinin və yaşayış məntəqələri arasında nəqliyyat əlaqəsinin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Amma son dövrlər Şimalda yaranan mənzərə ciddi suallar doğurur. Zaqataladan Qubaya, Siyəzəndən Xaçmaza, Şabrandan Oğuza qədər eyni problem təkrar olunur: körpülər qəzalı vəziyyətə düşür, sakinlər təhlükə barədə xəbərdarlıq edir, aidiyyəti qurumlara müraciətlər olunur, lakin real və əsaslı müdaxilə ya gecikir, ya da problem kritik həddə çatdıqdan sonra gündəmə gəlir. Bəzi ərazilərdə isə təhlükə artıq insanların gündəlik həyatına və təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edir.
Zaqatalanın Car kəndində vəziyyət bunun ən aydın nümunələrindəndir. Körpü uzun müddət qəzalı vəziyyətdə olub. İyul ayında baş verən seldən sonra isə konstruksiyada iri yarıq yaranıb. Nəticədə 600-dən çox ailənin yaşayış məntəqələri ilə əlaqəsi ciddi şəkildə çətinləşib və insanlar çayın məcrasından istifadə etməyə məcbur qalıblar.
Təhlükənin miqyası bununla bitmir. Növbəti güclü sel zamanı kəndin Zaqatala şəhəri ilə əlaqəsinin tamamilə kəsilməsi mümkündür. Risk artıq gözlə görünür və nəticəsi əvvəlcədən təsəvvür edilə bilir. Sual isə budur: növbəti sel gözlənilməlidir, yoxsa qabaqlayıcı tədbir görülməlidir?
Qubanın Qəçrəş kəndində isə xəbərdarlıq mərhələsi artıq faciə ilə nəticələnib. Üç kəndi birləşdirən körpü sel nəticəsində dağılıb. Hadisədən bir ay sonra da vəziyyətə müdaxilə edilməyib. Sakinlər çarəni çayda körpüdən qalan beton dayaqların üzərinə taxta nərdivan qoyaraq qarşı tərəfə keçməkdə tapıblar.
Ərazidə 5-ci sinif şagirdinin həyatını itirməsi vəziyyətin ağırlığını daha da artırır. İnsanların, xüsusilə uşaqların təhlükəli keçiddən istifadə etməsi artıq adi nəqliyyat probleminin çərçivəsindən kənara çıxır.
Siyəzəndə isə əsas məsələ riskin əvvəlcədən məlum olmasıdır. Sakinlərin sözlərinə görə, körpünün qəzalı vəziyyətdə olması ilə bağlı aidiyyəti qurumlara əvvəlcədən müraciət edilib. Lakin tədbir görülməyib. Ardınca sel gəlib və onsuz da riskli olan keçidi tamamilə yararsız vəziyyətə salıb.
Təbii hadisənin qarşısını almaq mümkün olmaya bilər. Amma qəzalı körpü barədə əvvəlcədən məlumat olduğu halda riskin azaldılması və təhlükəsiz keçidin təmin edilməsi mümkündür. Burada əsas sual selin niyə gəldiyi yox, təhlükə məlum olduğu halda niyə tədbir görülmədiyidir.
Qubanın Amsar kəndində isə sakinlər faktiki olaraq körpünün təmirçisi rolunu öz üzərlərinə götürüblər. Taxta hissələri aşınan, dayaqlarından biri sel suları ilə yuyulan və uşaqların da istifadə etdiyi körpü dəfələrlə sakinlərin öz hesabına təmir etdirilib.
Bu vəziyyət normal infrastruktur modeli sayıla bilməz. Sakinlərin öz vəsaiti hesabına körpünü hər dəfə "xilas etməsi" problemin həlli deyil. Söhbət təsərrüfat tikilisindən yox, insanların gündəlik istifadə etdiyi keçiddən gedir.
Qamqam kəndində isə vədlə reallıq arasındakı fərq diqqət çəkir. Sel fəlakətindən təxminən bir il keçməsinə baxmayaraq, sakinlər hələ də öz imkanları ilə qurduqları, təhlükəsizlik baxımından ciddi suallar doğuran taxta körpüdən istifadə edirlər. "Mərhələli şəkildə tədbirlər görülür", "məsələ nəzarətdədir" kimi ifadələr isə problemi aradan qaldırmır.
İnsanlara açıqlama yox, təhlükəsiz keçid lazımdır. Kənd sakini üçün körpünün "nəzarətdə olması" onun işə, uşağının məktəbə, xəstəsinin isə xəstəxanaya təhlükəsiz gedə bilməsi demək deyil.
Şabranda isə problemin sosial nəticəsi daha açıq görünür. Uşaqlar qonşu kənddəki məktəbə getmək üçün çayı təhlükəli şəkildə keçməyə məcbur qalırlar. Alternativ yolun 20 kilometr olması bir körpünün sıradan çıxmasının kənd sakinlərinin gündəlik həyatına təsirini göstərir.
Burada söhbət sadəcə əlavə məsafədən getmir. Uşaqların məktəbə gedərkən təhlükəli keçiddən istifadə etməsi artıq təhlükəsizlik məsələsidir.
Xaçmazda isə təhlükənin başqa forması ortaya çıxır. Gəndob–Yalama yolundakı körpünün çatları böyüdüyü halda problemin həlli kimi həmin çatların qırla doldurulması sakinlərin haqlı narazılığına səbəb olub.
Körpünün konstruksiyasında yaranan çatın üzərinə material doldurmaq onun səbəbini aradan qaldırmır. Təhlükəli konstruksiyaya kosmetik müdaxilə təhlükəsizlik tədbiri deyil.
Üstəlik, söhbət Xudat və Nabran istiqamətində təxminən yüz minə yaxın insanın nəqliyyat əlaqəsinə təsir göstərə biləcək əsas keçiddən gedir. Belə bir körpünün texniki vəziyyəti bütöv rayonun nəqliyyat təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Daha diqqətçəkən məqam isə problemin yeni olmamasıdır. Yanvar ayında sakinlər körpüdə çatların böyüdüyünü, alt hissənin zibilliyə və cəngəlliyə çevrildiyini bildirirdilər. Deməli, təhlükəli vəziyyət əvvəlcədən müşahidə olunurdu. Buna baxmayaraq, problemin əsaslı həlli əvəzinə sonradan kosmetik müdaxilə ilə kifayətlənilməsi sualları daha da artırır.
Oğuzun Mollalı kəndində körpünün sel nəticəsində dağılması da eyni mənzərənin başqa nümunəsidir. Quba, Şabran, Oğuz, Xaçmaz, Zaqatala və Siyəzəndə oxşar hadisələrin təkrarlanması artıq bunları yalnız ayrı-ayrı təsadüflər kimi qiymətləndirməyə imkan vermir.
Bölgənin coğrafiyası və sel-daşqın riski məlumdursa, yol və körpülərin layihələndirilməsi də həmin reallığa uyğun aparılmalıdır. Aşağı Zeyid kəndində yeni inşa edilən körpünün daşqın sularından zərər görməsi isə ayrıca sual doğurur: yeni tikilən infrastrukturun davamlılığı necə hesablanır və sel riskləri layihələndirmə mərhələsində nə dərəcədə nəzərə alınır?
Çünki körpünün tikilməsi hələ problemin həlli demək deyil. Əgər yeni infrastruktur ilk ciddi sel zamanı zərər görürsə, onda söhbət yalnız təbii fəlakətdən deyil, həmin ərazinin real risklərinin layihələndirmədə nə qədər nəzərə alındığından da gedir.
Bütün bu faktlar bir araya gətiriləndə mənzərə aydın görünür: bir yerdə sakinlər qəzalı körpü barədə xəbərdarlıq edir, başqa yerdə körpü dağıldıqdan sonra insanlar taxta nərdivanla çaydan keçir, bir kənddə uşaqlar təhlükəli keçiddən istifadə edir, digər kənddə sakinlər körpünü öz pulları ilə təmir edir, başqa bir ərazidə isə böyüyən çatların üzərinə qır doldurulur.
Beləliklə, problem artıq bir neçə körpünün sıradan çıxması deyil. Problem təhlükəli infrastrukturun vaxtında müəyyənləşdirilməsi və əsaslı şəkildə yenilənməsi məsələsidir.
Ən ciddi məqam da budur: hadisələrin bir çoxunda risk əvvəlcədən görünür. Çatlar böyüyür, dayaqlar zəifləyir, taxta hissələr aşınır, sakinlər müraciət edir. Lakin təhlükəyə vaxtında müdaxilə edilmədikdə kiçik problem böyük qəza ilə nəticələnir.
Bu səbəbdən Şimal bölgəsinin körpülərinə yalnız "təmir olunmalıdır" prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Burada müntəzəm texniki baxış, təhlükəli keçidlərin operativ bağlanması, alternativ yolların yaradılması, sel və daşqın risklərinə uyğun layihələndirmə, köhnəlmiş konstruksiyaların əsaslı yenilənməsi və sakinlərin müraciətlərinə vaxtında reaksiya verilməsi tələb olunur. Çünki körpü dağılandan sonra onu bərpa etmək artıq gecikmiş tədbirdir. Əsas məsələ təhlükəni körpü dağılmamışdan əvvəl görməkdir. Şimal bölgəsində isə təhlükə artıq bir dəfə yox, dəfələrlə özünü göstərib. İndi növbə növbəti seli gözləməyə yox, vaxtında tədbir görməyə çatmalıdır.
