İsmayıl bəy Qutqaşınlı Azərbaycan ədəbiyyatında nəsrin başlanğıcını qoyan ilk yazıçı kimi tanınır. Amma onun həyatı yalnız bir əsərlə yox, çox maraqlı və təsirli hadisələrlə doludur. O, 1806-ci ildə indiki Qəbələ rayonunda, Qutqaşınlılar nəslində dünyaya gəlib. Bu nəsil Qafqazda savadlılığı və idarəçilik bacarığı ilə tanınırdı. İsmayıl bəyin atası Mirzə Fərəc Qutqaşınlı da dövrünün ziyalı, maarifpərvər insanı idi. O, övladlarının yaxşı təhsil alması üçün əllindən gələni edirdi. Məhz atasının dəstəyi sayəsində İsmayıl bəy rus, fars və ərəb dillərini kiçik yaşlarından öyrənmişdi.
Onun uşaqlığı da maraqlı faktlarla yadda qalıb. Məktəbdə oxuyarkən müəllimlər onu "balaca müəllim" adlandırırdı, çünki həm çox savadlı idi, həm də dostlarına dərs izah etməyi sevirdi. İlk hekayələrini də həmin illərdə yazmağa başlamışdı. Bu hekayələri dostlarına oxuyur, bəzən sinif yoldaşları ondan yeni hekayələr istəyirdi.
İsmayıl bəy hərbçi olsa da, daim yazmağa meyl edirdi. Onun ən məşhur əsəri "Rəşid bəy və Səadət xanım" məhz bu dövrdə ortaya çıxdı. Maraqlı bir fakt odur ki, bu əsəri əvvəl rus dilində yazılsa da, sonradan Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılıb. Çünki o illərdə rusca yazmaq daha asan çap olunmağa imkan verirdi. Hekayəni yazarkən məqsədi yalnız bir sevgi macərası yaratmaq deyildi. O, dövrün cəmiyyətində gördüyü ədalətsizlikləri, qadınların yaşadığı sıxıntıları və insanların daxili mübarizəsini göstərmək istəyirdi.
Əsərin çoxlarına məlum olmayan tərəfləri də var. Məsələn, onun əlyazmasının ilkin variantında daha emosional, daha sərt cümlələr olub. Amma dövrün senzurasını nəzərə alaraq bəzi hissələri yumşaltmalı olub. Tədqiqatçılar deyir ki, həmin cümlələr bu gün əlimizdə olsa, əsər daha güclü emosional təsir bağışlayardı.
Qutqaşınlı həm də Azərbaycan ədəbi-bədii fikrinin dünyaya açılmasında əhəmiyyətli rol oynamış şəxslərdən biridir. O, Şərq və Qərb ədəbi ənənələrini ustalıqla birləşdirərək yeni bir ədəbi nəfəs yaratdı. Dövrün ziyalıları ilə sıx əlaqədə olan yazıçı maarifçi ideyaların yayılmasında, xalqın düşüncə tərzinin yenilənməsində mühüm xidmətlər göstərdi.
İsmayıl bəyin həyatı təkcə ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. O, Qafqazda ilk fotoaparat görən azərbaycanlılardan biri olmuşdu. Hərbi səfərlərindən birində Avropadan gətirilmiş fotoaparatla tanış olmuş, onun necə işlədiyini maraqla izləmişdi. Bu yeni texnologiya onda daha diqqətli müşahidə vərdişləri formalaşdırdı və yazı üslubuna da təsir etdi. Həmçinin onun hərbi gündəliklər apardığı deyilir. Bu gündəliklərin çoxu itib, amma mövcud məlumatlara görə həmin qeydlərdə Qafqazın insanları, təbiəti və gündəlik həyat səhnələri çox canlı təsvir olunmuşdu.
İsmayıl bəy hərbi xidmətində böyük uğur qazanmış və Rusiya ordusunda polkovnik rütbəsinə qədər yüksəlmiş nadir azərbaycanlılardan biri idi. Onun haqqında hərbçilər arasında dolaşan maraqlı bir hadisə də var: Qafqazın dağlıq bölgəsində əməliyyat zamanı iki yerli tayfa arasında gərginlik yaranır və vəziyyət qarşıdurmaya çevrilmək üzrə olur. Komandanlıq problemi güc yolu ilə həll etməyə hazırlaşarkən, İsmayıl bəy onların dilini, düşüncə tərzini və adətlərini yaxşı bildiyi üçün irəli çıxır. Tərəflərlə ayrı-ayrılıqda danışır, sakit və ağıllı davranışı ilə münaqişəni qan tökülmədən həll edir. Bu hadisədən sonra komandanlıq onu "yalnız hərbçi yox, insanları sözlə silahsızlaşdıran zabit" adlandırır. Hərbi həyatda qazandığı bu müşahidəcilik və insan xarakterini anlama bacarığı sonradan onun yazı üslubunda da açıq görünür.
Amma bütün uğurlarına baxmayaraq, o, vaxtından tez – cəmi 55 yaşında dünyadan köçdü. Bu ölüm Azərbaycan ədəbiyyatı üçün böyük itki oldu. Çünki o, yalnız bir povestlə nəsrin yolunu açmışdı. Əgər yaşasaydı, yəqin ki, daha çox əsər yazacaq, ədəbiyyatımızın inkişafına daha güclü təsir göstərəcəkdi.
Bugün İsmayıl bəy Qutqaşınlıya yalnız bir müəllif kimi yox, Azərbaycan nəsrinin təməlini atan şəxs kimi baxılır. Onun həyatı qısa oldu, amma ədəbi mirası böyük bir ənənənin başlanğıcı kimi bu gün də yaşayır. Azərbaycan nəsri bu gün hansı zirvəyə çatıbsa, onun başlanğıcı məhz İsmayıl bəyin qələmi ilə atılıb.
